„Jerzy Tchórzewski – świadectwo czasu”

Film dokumentalny (56'01'')

Produkcja: Fundacja Wspierania Kultury "IRSA"

Reżyseria: Krzysztof Tchórzewski

Dofinansowany przez Narodowe Centrum Kultury w ramach programu:

„Kultura Interwencje 2017. Edycja jesienna”

 

 

 

 

Film „Jerzy Tchórzewski – świadectwo czasu” opowiada o drodze zawodowej i życiu prywatnym profesora Tchórzewskiego (1928–1999), które przypadło na jeden z najtrudniejszych okresów w historii współczesnej Polski. W czasie wojny osierocony przez ojca, jako młody chłopak został żołnierzem Armii Krajowej. W mrocznym stalinowskim okresie 1946–1951 studiował na ASP w Krakowie. Od roku 1954 uczył na ASP w Warszawie. Jako profesor wykładał tam do 1998 roku. Należał do Grupy Krakowskiej i międzynarodowej grupy surrealistów „Phases”. Doceniany za granicą wystawiał na całym świecie, jak również w Polsce (34 wystaw indywidualnych i ponad 150 zbiorowych). Jego prace znajdują się we wszystkich ważniejszych muzeach w Polsce, kilku muzeach zagranicznych oraz kolekcjach prywatnych na wszystkich kontynentach.

 

Na krótko przed śmiercią Jerzy Tchórzewski udzielił wywiadu o swoim dzieciństwie, okresie II wojny światowej i okupacji. Materiał ten, nigdy nie publikowany, został włączony do filmu dzięki uprzejmości rodziny, wzbogacony o zdjęcia rodzinne i sfilmowaną rozmowę z płk. Władysławem Rażmowskim, pseudonim „Poraj”, dowódcą 3. Batalionu AK, Obwód „Smoła” Węgrów, pod którego komendą artysta służył do 1945 roku.

Film składa się w przeważającej części z materiałów archiwalnych, notacji, wywiadów z przyjaciółmi artysty i licznie zachowanych listów z epoki.


Zgodnie z intencją autora „Świadectwa oczu”, filmowa opowieść o nim samym po jego wyjeździe z rodzinnych Siedlec na studia do ASP w Krakowie koncentruje się w dużym stopniu na przedstawieniu powojennego życia artystycznego Krakowa i Warszawy. Już opis i charakterystyka kolegów z pierwszego roku studiów – m.in. Waleriana Borowczyka, Jana Tarasina, Andrzeja Wajdy czy Andrzeja Wróblewskiego – dostarcza cennego materiału faktograficznego, który niestety nie zmieścił się w filmie. Z zapisanej kamerą notacji wybraliśmy te fragmenty, które mówią o wydarzeniach ważnych w skali ogólnopolskiej, jak np. I Wystawa Sztuki Nowoczesnej otwarta w grudniu 1948 roku w Krakowie, na której Tchórzewski – podówczas student III roku – wystawiał razem ze sławnymi już artystami, m.in. Tadeuszem Brzozowskim, Tadeuszem Kantorem, Marią Jaremianką, Jerzym Nowosielskim, Kazimierzem Mikulskim, Jonaszem Sternem, razem z którymi miał zostać członkiem założycielem Grupy Krakowskiej. Jeszcze przed wystawą 1948 roku malarz poznał Tadeusza Różewicza, z którym był związany bliską przyjaźnią aż do śmierci (jak o tym świadczy kilkaset listów i kartek, pisanych przez nich przez ponad 45 lat; oryginały w Muzeum Literatury w Warszawie). W filmie znajdziemy fragmenty tej korespondencji, która jest żywym zapisem dziejów sztuki i literatury polskiej drugiej połowy XX wieku.


Z zarejestrowanych wspomnień samego malarza i trzygodzinnej notacji Różewicza (nakręconej po śmierci przyjaciela) wyłania się obraz życia i twórczości Tchórzewskiego.


Socrealizm i trudności w znalezieniu pracy zmuszają Tchórzewskiego do wyjazdu z Krakowa na zawsze i podjęcia pracy na warszawskiej ASP. Dzięki nowym przyjaźniom, m.in. ze Zbigniewem Herbertem, Mieczysławem Porębskim, Aliną Szapocznikow, Wojciechem Fangorem, Henrykiem Tomaszewskim, których wypowiedzi cytujemy w filmie, możemy odkryć szczególny czas lat sześćdziesiątych i zrozumieć sukcesy artystyczne Tchórzewskiego uwieńczone wystawami indywidualnymi w Paryżu i Brukseli już w 1960 roku.


Jak mówi Zbigniew Herbert w wywiadzie z malarzem z 1961 roku: „[...] Wystawy z udziałem Pana obrazów zajmują już cały atlas...”. Pokazy te doczekały się świetnych recenzji zagranicznych krytyków, a polscy historycy sztuki: Janusz Bogucki, Mieczysław Porębski, Ryszard Stanisławski czy Aleksander Wojciechowski, jako komisarze wystaw międzynarodowych, mimo zdecydowanej niechęci władz PRL do artysty, wysyłali jego obrazy na najważniejsze wystawy zagraniczne.


Ucząc na ASP w Warszawie od 1954 roku, na nominację profesorską czekał do roku 1981 – najdłużej ze wszystkich do dziś mianowanych pedagogów tej uczelni –o czym mówią w filmie jego koledzy z akademii.


Od początku związany z „Solidarnością”, jako ekspert Komisji Krajowej ds. ustawy o szkolnictwie wyższym. Spośród wielu prestiżowych nagród polskich i zagranicznych, które otrzymał, najwyżej cenił nagrodę „Podziemnej Solidarności” z 1986 roku. Od roku 1996, kiedy chory na serce nie mógł już malować, do końca życia rysował i szkicował.


W filmie pokazujemy kilkadziesiąt prac malarskich i graficznych z całego okresu twórczości Jerzego Tchórzewskiego, jak również prace polskich artystów, z którymi najczęściej wystawiał.

 

 


Film powstał na podstawie wspomnień Jerzego Tchórzewskiego pt. Świadectwo dojrzałości. Wspomnienia z lat 1928–1945, wyd. Księgarnia św. Jacka, Katowice, 2007, oraz Świadectwo oczu. Wspomnienia z lat 1946–1957, Wydawnictwo Literackie, Kraków, 2006.

NCK_Kult_Interw_2017_jesien_RGB.jpg                                                      projekt_czerwonam dol.jpg